Filistin Çevre Kalitesi Kurumu, 6 Kasım 2026'da yaptığı açıklamada Gazze'deki 61-68 milyon tonluk enkazın en az 50 bin ton asbest içerdiğini bildirdi. Rakam bir tahmin; ancak savaş, deprem ya da başka bir afetten sonra enkaz kaldırmanın, asbest bilinmeden başlatıldığında ciddi ve uzun vadeli bir halk sağlığı riskine dönüşebileceğini gösteriyor. Türkiye gibi deprem kuşağında yer alan bir ülke için konu doğrudan ilgili.
Gazze'de ne açıklandı?
Filistin Çevre Kalitesi Kurumu, 6 Kasım'daki "Savaş ve Silahlı Çatışmalarda Çevrenin Sömürülmesinin Önlenmesi Uluslararası Günü" vesilesiyle bir açıklama yaptı. Kurum, enkaz miktarının 61 ile 68 milyon ton arasında olduğunu belirtti. Açıklamaya göre bu enkazın içinde yaklaşık 4 milyon ton tehlikeli atık, en az 50 bin ton asbest ve 100 bin tonu aşan patlayıcı, mühimmat ve beyaz fosfor kalıntısı bulunuyor. Türkçe basın da konuyu 14-15 Kasım'da yeniden gündeme taşıdı.
Bu rakamlar Filistin makamlarının tahminidir; bağımsız bir ölçüm sonucu değildir. Ancak aynı büyüklük, Birleşmiş Milletler Çevre Programı'nın (UNEP) Eylül 2025 tarihli değerlendirmesine dayanan bilimsel yayınlarla da uyumlu.
UNEP ve bilimsel literatür ne söylüyor?
UNEP, Eylül 2025'te Gazze'deki çatışma enkazını 61 milyon ton olarak tahmin etti. International Journal of Epidemiology'de yayımlanan bir yorum yazısına göre mülteci kamplarındaki 4,93 milyon tonluk enkazın yaklaşık 50 bin tonu asbestli malzeme içerebilir. Aynı yazı, bu yapılarda en tehlikeli asbest türü olan krosidolitin (mavi asbest) belirlendiğini aktarıyor.
UNEP'in daha önceki çalışmalarına göre Gazze'de asbest ağırlıklı olarak sekiz mülteci kampındaki eski yapılarda, özellikle asbestli çimento levhalarda bulunuyor. BM Kalkınma Programı (UNDP) ise Kasım 2025'te enkazın büyük bölümünün uygun koşullarda yaklaşık yedi yılda kaldırılabileceğini bildirdi; ancak bunun için erişim, izin ve yakıt gibi koşulların sağlanması gerekiyor.
Neden bu kadar önemli?
Asbest lifleri, bozulmamış bir malzemede zararsız kalır; yıkım, kırma, yükleme ve açıkta bekleme sırasında havaya karışarak solunabilir hâle gelir. Mezotelyoma ve akciğer kanseri gibi hastalıklar ise yıllar, hatta onlarca yıl sonra ortaya çıkar. Bu yüzden enkaz yönetiminde asbest riski, o gün hissedilmese de gelecekte ağır sonuçlar doğurur.
İlgili literatür, Gazze'de enkazın yanı sıra plastik ve lastiklerin açıkta yakılması gibi başka kirleticilerin de bulunduğuna dikkat çekiyor. Yani maruziyet, klasik bir mesleki asbest senaryosundan farklı, çok kaynaklı bir tablo oluşturuyor.
Türkiye açısından ne anlama geliyor?
Türkiye'de enkaz kaldırma ve yıkım çalışmaları, hasarlı yapılar ile kentsel dönüşüm projelerinde karşılaşılan asbest riskiyle doğrudan bağlantılı. Mevzuat tarafında Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, asbestle çalışmaların yetkili ve eğitimli personelle yürütülmesini esas alıyor. Gazze örneğinden çıkarılabilecek pratik dersler şunlar:
- Önce envanter: Yıkım veya enkaz kaldırma öncesinde, mümkün olan en erken aşamada yapı stokunun asbest açısından taranması gerekir. Asbest envanteri, hangi malzemenin nerede olduğunu belirleyerek müdahale sırasını planlamaya yardımcı olur.
- Malzemenin kesin tespiti: Şüpheli malzemeler laboratuvarda asbest analizi ile doğrulanmalıdır. PLM ve SEM-EDX gibi yöntemler lif türünü belirlemede kullanılır.
- Çalışan ve çevre koruması: Enkaz sahasında çalışanlar için doğru koruyucu donanım, nemlendirme ve kontrollü atık taşıma gibi önlemler gerekir. Hava kalitesi için asbest ölçüm yapılması, yakın çevre maruziyetini izlemeye yardımcı olur.
- Yetkin söküm: Asbestli malzemelerin kontrollü sökümü, asbest söküm konusunda yetkin ve belgeli ekiplerce yapılmalıdır; bu alanda asbest söküm uzmanlığı eğitimi de bir ön koşuldur.
- Belgeleme: Yapılan işlem, asbest raporu ile kayıt altına alınmalı; atığın izlenebilirliği korunmalıdır.
Hazırlıklı olmak için ne yapılabilir?
Belediyeler, kamu kurumları ve yapı sahipleri için en etkili yaklaşım, afet gelmeden önce eski yapı stokundaki asbestli malzemelerin kaydını tutmak ve planlı bir yönetim programı oluşturmaktır. Afetten sonra zaman baskısı arttığı için bu bilgiye ulaşmak çok daha zordur.
AGT VONKA; TÜRKAK tarafından TS EN ISO/IEC 17025'e göre akredite (AB-1161-T) ve İSGÜM yetkili (LAB-4289) laboratuvar altyapısıyla yapılar için envanter, analiz, ölçüm ve danışmanlık hizmeti sunuyor. Projeniz için teklif almak veya sorularınızı iletmek için WhatsApp üzerinden 0532 621 50 65 numarasına ya da agtvonka@gmail.com adresine yazabilirsiniz.
Kaynaklar
- Daily Times - War leaves Gaza buried under 68m tons rubble
- MENAFN/Petra - Gaza Faces Environmental Catastrophe As Rubble Reaches 68 Million Tonnes
- International Journal of Epidemiology - Asbestos, open burning, and cancer risk in Gaza
- UNDP - Clearing most of the rubble in the Gaza Strip is possible in seven years
- UNEP - Environmental impact of the conflict in Gaza (2024)
- İstiklal - Gazze'de çevre felaketinin boyutu açıklandı
Sık sorulan sorular
Gazze enkazında ne kadar asbest olduğu tahmin ediliyor?
Filistin Çevre Kalitesi Kurumu'nun 6 Kasım 2026 tarihli açıklamasına göre 61-68 milyon tonluk enkazda en az 50 bin ton asbest bulunuyor. Bu bir tahmindir.
Enkazdaki asbest neden uzun vadeli risk oluşturur?
Yıkım ve taşıma sırasında havaya karışan asbest lifleri solunabilir. Mezotelyoma ve akciğer kanseri gibi hastalıklar maruziyetten yıllar veya onlarca yıl sonra ortaya çıkabilir.
Deprem sonrası enkaz kaldırmadan önce asbest için ne yapılmalı?
Mümkünse yapı stoku önceden asbest açısından taranmalı, şüpheli malzemeler laboratuvarda analiz edilmeli, çalışanlar korunmalı ve söküm yetkili ekiplerce yapılmalıdır.
Asbest türleri arasında en tehlikelisi hangisi?
Bilimsel literatürde krosidolit (mavi asbest) en tehlikeli türlerden biri olarak anılır ve Gazze'deki bazı yapılarda bu türün belirlendiği bildirilmiştir.